Daar waar we geen ogen hebben

C H R O N O T O P I A

We maken een foto als we een moment niet willen vergeten, om het te bewaren, om eraan herinnerd te worden. Het is een manier om grip te krijgen op het passeren van de tijd, op het feit dat alles voorbij gaat en dat het nu een moment later alweer tot het verleden behoort. We hebben de neiging om dit tegen te gaan, om het vast te houden, bij te blijven, hoewel dit echter toch nooit lijkt te lukken. Met andere woorden: ’Now will not be with us forever’, een statement dat de titel vormt van het werk van kunstenaar Maurice van Es, een serie van 8 gebundelde boeken met foto’s. Foto’s van alledaagse dingen, voorstellingen, herinneringen; stilstaande beelden om de tijd onder controle te krijgen. Je zou kunnen zeggen dat dit in essentie hetgeen is wat fotografie probeert te doen. Maurice van Es werkt hiermee en is zich meer bewust dan de meeste mensen wat betreft welke momenten je echt vast wilt houden voor later. De meeste mensen hebben stapels vol vakantiefoto’s uit Frankrijk. Een caravan onder een boom, een close-up van een zonnebloem, een prakje eten vervaardigd op het campinggas. Maurice van Es vangt echter de alledaagse kleinigheden, waar de ziel van een persoon in wordt gevangen. Zijn puberale broertje die wegrent voor zijn camera en op iedere foto om de hoek van de muur verdwijnt, stapels opgevouwen was van zijn moeder; want moeders stapelen volgens van Es alles op en verheffen het stapelen tot kunst. Opa die met zijn oude smalle armen zijn trui uittrekt, of de auto van zijn vader, zijn trouwe vader die na iedere opening, na ieder transport of prijsuitreiking in zijn auto op de kunstenaar wacht.

Maurice van Es, now will not be with us forever, 2015

Verleden – heden – toekomst. Het is een constructie, een concept, een idee, waar we dagelijks mee in aanraking komen, meestal zonder dat we ons daar bewust van zijn. Het zit ingebakken in ons begrip van tijd en in onze omgang ermee. We bewegen ons in de tijd, of de tijd beweegt in ons, voort op een rechte lijn, vooruit, blik gericht op de toekomst, die op zijn beurt echter ook met dezelfde snelheid vooruit beweegt. Dit is ons begrip van tijd, ons tijdsbeeld. Tenminste, zo is hoe wij het hier in Nederland, en met ons de meeste Westerse landen, begrijpen.

Iedere cultuur heeft zijn eigen begrip van tijd. Zo bestaan er verschillende tijdsbeelden en -concepten. Tijd is, zoals eerder gezegd, iets waar we grip op proberen te krijgen, omdat we het constant voelen. Het indelen in systemen, klokken, kalenders, en ook het idee van verleden – heden – toekomst, zijn pogingen om dit gevoel vast te pakken en te begrijpen. Ons tijdsbegrip van verleden – heden – toekomst is een cultureel ding, en hoewel wij het als vanzelfsprekend beschouwen, is het dus niet dé manier om tijd te begrijpen. Ons tijdbegrip wordt ook wel het lineaire tijdsbegrip genoemd, simpelweg omdat we tijd zien als een rechte lijn, als een weg, die voor ons uitstrekt. Veel Oosterse culturen hebben echter een cyclisch tijdsbegrip, zij zien tijd als iets wat zich beweegt in cirkels, en geloven dat gebeurtenissen zich herhalen, zij het in één of meerdere levens. Op Madagascar leven de Malagasy, zij hebben een van de meest interessante tijdsbegrippen, die bijna tegenovergesteld is aan die van ons. Zij zien de tijd als iets wat door je heen beweegt, in plaats van dat wij ons door de tijd bewegen. Volgens het begrip van de Malagasy beweegt de tijd zich voort, door ons hoofd, van achter naar voor. De toekomst ligt achter ons, daar waar we geen ogen hebben en hem daardoor niet kunnen zien. Vanuit de toekomst komt de tijd ons hoofd in, daar waar het nu is, en waar we er ons bewust van worden. Vanuit onze ogen, verdwijnt de tijd uit ons hoofd, uit het nu, en strekt het zich voor ons uit in het verleden, daar waar we er naar kunnen kijken en ervan kunnen leren.

Maurice van Es, now will not be with us forever, 2015

In Madagascar is tijd een meer vloeibaar begrip dan hier in Nederland. Doordat de toekomst iets is wat achter je ligt, is de druk minder groot om je acties er op af te stemmen, omdat je er simpelweg geen invloed op of kennis van hebt. Op die manier ben je meer in het nu, daar waar je echt iets kun doen. De druk om het verleden te memoriseren door bijvoorbeeld het maken van foto’s, is ook minder groot. Het ligt meer open, er is meer rust, omdat het verleden daar is waar je er, vanuit je ervaring, altijd naar kunt kijken, en daar is waar je voorouders over je waken. In Madagascar is hierdoor een actie altijd een gevolg van een specifieke gebeurtenis die niet gepland of uitgedacht is. Als je een vriend tegenkomt, breng je de dag met hem door. De bus vertrekt niet op vastgezette tijden, maar pas wanneer hij vol is.

In het rijtje verleden – heden – toekomst, blijft het heden de enige component waar we werkelijk invloed op hebben, waar we werkelijk iets kunnen doen. Hoewel er een eeuwige discussie bestaat over wat het nu of het heden nou eigenlijk is, of juist niet is, en of het überhaupt bestaat, kunnen we wel simpelweg zeggen dat we alleen dingen doen in de huidige tijd. Het verleden is voorbij, geweest, verlopen – of het nu achter of voor ons ligt.

Menig kunstenaar heeft zich aan de tijd gewaagd. Misschien wel de bekendste is On Kawara, die eigenlijk hetzelfde probeert te doen als van Es: het nu beetgrijpen voor het voorbij is. Hij doet dit aan de hand van schilderijen. In zijn ‘Today’ series schildert hij de datum van de dag, als tekst, in de taal van het land waar hij zich op dat moment bevindt. Het schilderij moest binnen de dag waarop hij eraan begon, de dag van de geschilderde datum, af zijn – lukte dit niet, dan vernietigde hij het. Kawara maakte deze schilderijen van 4 januari 1966 tot 12 januari 2013, tot vlak voor zijn dood.

On Kawara, selectie uit zijn ‘Today’-series, 1966-2013

Een ode aan het nu, het niks – het beweegt niet, het gaat niet voorbij, het duurt eeuwig voort, anders dan het verleden of de toekomst. Of gaat het juist alleen maar voorbij? Hoe krijgen we grip op iets wat zo vluchtig lijkt te zijn? On Kawara’s vraag was eigenlijk hetzelfde: hoe kan het onzichtbare, zichtbaar worden? Ook Maurice van Es, streeft naar eenzelfde doel. Zij geven beide een beeld aan dat wat we eigenlijk allemaal wel eens willen: grip krijgen op het voorbij gaan van de tijd, de toekomst die overvloeit in het nu, en vervolgens verandert in het verleden voor we er erg in hebben; om eens, voor een keer, de tijd stil te kunnen zetten.

Maurice van Es, now will not be with us forever, 2015


Kunst heeft het vermogen de tijd te kunnen vervormen; te vertragen, stil te zetten of er doorheen te reizen. Juist daarom kan kunst een kader bieden waarbinnen we naar tijd kunnen kijken. Veel kunstenaars hebben zich op verschillende manieren – direct of indirect, als materiaal of als concept – bezig gehouden met het fenomeen tijd. In een serie essays getiteld C H R O N O T O P I A onderzocht Sanne de Vries het idee van tijd, door deze kunstwerken te beschouwen en te interpreteren.

Sanne de Vries

Sanne de Vries (1992, NL) is artistiek onderzoeker en schrijver, gevestigd in Arnhem. Ze studeerde in 2015 af aan de Bachelor Fine Art van ArtEZ Arnhem, met een beeldend werk en onderzoek naar het idee van tijd. Sindsdien heeft haar onderzoek naar dit thema zich verder ontwikkeld. Dit resulteerde onder andere in een aantal beeldende werken en de artikelenserie C H R O N O T O P I A, die eerder werd gepubliceerd op Mister Motley.