His-story

C H R O N O T O P I A

‘Life is a life sentence, life is passing time, life is free thinking. So that is basically my work, from this philosophy; you consume time till you die. I’m not trying to make concepts about how to pass time, I’m just basically passing time. So if a person is working hard or lazy, or very creative or not creative, is all the same about passing time.

Of course you want to say, for example, this piece – time clock piece, every hour I punch the time clock, every hour on the hour – it’s repetition. But every time the hour is changing, it’s very different. For humans to deal with time, we know time does not stop, it’s moving. Every minute, every hour is different, you cannot go back. Every time is different but also the same thing. That’s the way we understand life.’  – Teching Hsieh

Van 11 april 1980 tot 11 april 1981 stempelde kunstenaar Tehching Hsieh ieder uur, op het uur, de tijd af met een tijdklok, dag en nacht. Hij sliep niet langer dan 59 minuten, verliet zijn huis niet langer dan 59 minuten, deed niets langer dan 59 minuten. Voor iedere dag had hij een stempelkaart, waar hij ieder uur van die dag op af stempelde. Ook maakte hij ieder uur een foto van zichzelf. 365 stempelkaarten, 8627 foto’s (133 keer ging er iets mis door menselijk of technisch falen).

1. Tehching Hsieh, ‘Time Clock Piece’, 1980-1981

2. Tehching Hsieh, ‘Time Clock Piece’, 1980-1981

3. Tehching Hsieh, ‘Time Clock Piece’, 1980-1981

Met zijn werk ‘One Year Performance 1980 – 1981’, ook wel bekend als ‘The Time-Clock Piece’, doet Hsieh op fundamentele wijze onderzoek naar tijd; vooral naar hoe je het visueel kunt maken. Hij onderzoekt het verstrijken van zijn dagen in het jaar, maar tegelijk ook het verstrijken van alle dagen van iedereen. Een jaar is volgens Hsieh een menselijke maat van tijd, simpelweg één eenheid, onze jaartelling en onze levens tellen we in jaren. Daarnaast is het ook een universele maat in de zin dat het een jaar duurt voordat de aarde om de zon is gedraaid. Wat uiteindelijk overblijft van Hsieh’s performance (alle foto’s, stempelkaarten, een statement en een film) geeft een fysiek beeld in Hsieh’s actie. Samen vullen ze een ruimte, en vormen ze een tijdlijn die inzicht geeft in dit verloopt, op een hele directe en fysieke manier.

4. Tehching Hsieh, ‘Time Clock Piece’, 1980-1981

5. Tehching Hsieh, ‘Time Clock Piece’, 1980-1981

Welke vorm heeft tijd? Is het plat, groot, klein, rond, ruimtelijk? Vaak gebruiken we een lijn om de tijd aan te duiden, waarschijnlijk omdat we tijd vaak voor ons zien als een weg, oftewel een lijn, die zich voor en achter ons uitstrekt. De vorm van de lijn in het afbeelden van tijd is al eeuwen oud, van afbeeldingen uit de oudheid tot hedendaags; de lijn, de tijdlijn – recht en gekromd, vertakkend en kruisend, simpel en complex, technisch en artistiek – is de centrale figuur in de visuele representatie van tijd. De mens heeft altijd de neiging gehad om de tijd tastbaar te maken, vast te leggen, juist omdat haar verloop zo ontastbaar is – het gaat altijd maar door. De tijdlijn is ontstaan uit deze neiging en als antwoord op de vraag welke vorm we kunnen toekennen aan tijd; want in ons dagelijks leven en spreken doen we dit constant; we praten over voor en na een bepaalde tijd, en tijd kan lang en kort zijn. In de tijdlijn wordt dit spreken, en eigenlijk deze opvatting, zichtbaar gemaakt.

Het boek Cartographies of Time van Daniel Rosenberg en Anthony Grafton geeft een indrukwekkend overzicht van de uiteenlopende vorm van de tijdlijn. Hun onderzoek is ontstaan van uit de constatering dat het volledige verhaal van de tijdlijn nog nooit helemaal is verteld of uitgediept, en dat terwijl het een centrale rol speelt in onze geschiedenis en het vastleggen hiervan. Hun kernvraag: ‘What does history look like? How do you draw time?’ is scherp, en precies is de vraag waaruit de tijdlijn zelf is ontstaan. Hoewel de tijdlijn zoals we hem nu kennen pas ongeveer 250 jaar oud is, ontstond de eerste aanzet al in de oudheid, waar de Grieken en Romeinen bijhielden wat er per jaar gebeurde, welke prestaties ze behaalden, wie er regeerde en welke uitvindingen er werden gedaan. In de middeleeuwen werden chronologische tabellen gemaakt die een religieus doel hadden, ze verkondigden de schepping van de aarde volgens de Bijbel. In de Renaissance kwam de tijdlijn tot bloei en werd het vervaardigen als een kunst en vak – chronologie – gezien, soms zelfs met hogere status dan de studie van geschiedenis zelf. De tijdlijn ontwikkelde zich in verschillende vormen, tot de vorm die we nu nog steeds kennen. Op een gegevens moment waren mensen gewend aan de tijdlijnen en gingen ze er automatisch bij het lezen uit van de relatie tussen de tijd en de afgebeelde grafische vorm en afmeting. Na de 18e eeuw, de tijd waarin tijd gemechaniseerd werd als gevolg van het invoeren van tijdszones en een standaard-tijdssysteem, vond er een versplintering van vakgebieden plaats en kwam de chronologie los te staan van de geschiedschrijving, waar als gevolg ervan de tijdlijn steeds meer als middel werd gezien, in plaats van als doel. Chronologie stond eerder bekend als ‘ziel van de geschiedenis’, maar kreeg daarna een andere status, er bleef slechts een skelet over.

6. Een deel van Peter van Poitiers’ laat-twaalfde-eeuwse tijdlijn, die de geschiedenis van Jezus afbeeldt. Uit Cartographies of Time, Daniel Rosenberg & Anthony Grafton

7. Tijdlijn van het 4e millennium voor Christus, door Johannes Buno, uit 1672. Ieder millennium beeldde hij af met een allegorisch dier zoals de draak hier. Uit Cartographies of Time, Daniel Rosenberg & Anthony Grafton

8. Jacques Barbeu-Dubourg’s 16 meter lange ‘Chronographie universelle’ uit 1753. Uit Cartographies of Time, Daniel Rosenberg & Anthony Grafton

9. Historische kaart van Italië door Girola

10. Joseph Priesley’s befaamde en vaak gekopieerde ‘A New Chart of History’ uit 1769. Uit Cartographies of Time, Daniel Rosenberg & Anthony Grafton

Zowel het werk van Tehching Hsieh als Cartographies of Time laten ons zien dat de tijdlijn inmiddels zo’n bekend concept in ons denken is, dat we er nauwelijks nog bewust van zijn dat we hem ooit zelf ontwikkeld hebben. Onze kalender(s), historische diagrammen, facebook-feed en zelfs de vorm van de klok is gebaseerd op de lijnen van tijd. Ons idee van tijd is zo verweven met de metafoor van de lijn dat het best lastig is ze los van elkaar te zien en er nog iets anders als een cirkel of driehoek bij voor te stellen. Anders gezegd is dat de ruimtelijke vorm de basis is van onze perceptie van tijd, en als gevolg hiervan kunnen we tijd niet zien zonder deze ruimtelijke vorm. Door dit toch te proberen en er bewust naar te kijken kunnen we inzicht krijgen in ons huidige begrip van geschiedenis, hoe we dit representeren en hoe we ermee omgaan.

Vooral mooi om te zien in de geschiedenis van de tijdlijn, is dat ze zo persoonlijk zijn. Iedere man (want nagenoeg alle tijdlijnen zijn door mannen ontwikkeld) had weer net een ander perspectief, en vond dat de tijdlijn weer net iets anders moest worden gemaakt. Hij liet daarin misschien bepaalde gebeurtenissen weg, of voegde ze toe, naar zijn genoegen. Interessant is om te beseffen dat wat we nu onze geschiedenis noemen, gebaseerd is op deze verhalen van al die verschillende mannen, zijn verhaal – hun verhalen. Subjectieve verhalen en dus subjectieve geschiedenis, al zien we dat tegenwoordig niet vaak meer zo. In het Engels vind je dit sneller terug, maar alleen als je goed kijkt: history, oftewel: his-story.

11. ‘The Timeline of Timelines’ van Daniel Rosenberg & Anthony Grafton, die ze maakten voor hun boek.

12. Zeldzame tijdlijn van Emma Willard. Uit Cartographies of Time, Daniel Rosenberg & Anthony Grafton.

13. Een van de mooiste tijdlijnen: de ‘Histomap’ uit 1931 van John Sparks, die geen historicus was maar werkte voor Nestlé tijdens het interbellum. Hij was een geschiedenisliefhebber, en omdat hij voor zijn werk veel moest reizen per trein, droeg hij altijd een geschiedenisboek en notitieboek bij zich. Tijdens zijn reizen vulde hij dit notitieboek met namen en data’s, en wanneer hij weer thuis kwam knipte hij deze uit en plakte hij ze op een enorme kaart, zodat hij het zelf beter kon onthouden. Uit Cartographies of Time, Daniel Rosenberg & Anthony Grafton.


Kunst heeft het vermogen de tijd te kunnen vervormen; te vertragen, stil te zetten of er doorheen te reizen. Juist daarom biedt de kunst een kader waarbinnen we naar tijd kunnen kijken. Veel kunstenaars hebben zich op verschillende manieren bezig gehouden met het fenomeen tijd. In een serie artikelen zal Sanne de Vries de komende maanden hun werk beschouwen en interpreteren, om zo de verschillende kanten van tijd te onderzoeken.

Sanne de Vries

Sanne de Vries (1992, NL) is artistiek onderzoeker en schrijver, gevestigd in Arnhem. Ze studeerde in 2015 af aan de Bachelor Fine Art van ArtEZ Arnhem, met een beeldend werk en onderzoek naar het idee van tijd. Sindsdien heeft haar onderzoek naar dit thema zich verder ontwikkeld. Dit resulteerde onder andere in een aantal beeldende werken en de artikelenserie C H R O N O T O P I A, die eerder werd gepubliceerd op Mister Motley.