Proloog

C H R O N O T O P I A

Kunst heeft het vermogen de tijd te kunnen vervormen; te vertragen, stil te zetten of er doorheen te reizen. Juist daarom kan kunst een kader bieden waarbinnen we naar tijd kunnen kijken. Veel kunstenaars hebben zich op verschillende manieren – direct of indirect, als materiaal of als concept – bezig gehouden met het fenomeen tijd. In een serie essays getiteld                              C H R O N O T O P I A onderzocht Sanne de Vries het idee van tijd, door deze kunstwerken te beschouwen en te interpreteren.

Tijd is iets waarover we in het dagelijks leven veel, maar tegelijk ook heel weinig nadenken. Of anders gezegd: we houden ons er vaak maar op één bepaalde manier mee bezig. We kijken voortdurend op de klok, die eeuwig doortikt, ons leven beheerst, ons vooruit duwt en ons tegelijkertijd achterna zit. We gaan rennen als de klok ons vertelt dat we te laat dreigen te komen. Maar wat is het nou precies dat ons laat rennen?

In een tijd waarin alles draait om tijd, staan we verassend weinig stil bij het fenomeen zelf. We lijken nauwelijks na te denken over hoe tijd, of beter gezegd onze omgang met tijd, tot stand is gekomen. Want er waren niet altijd klokken, kalenders en seconden. Ooit was er maar één maatstaaf waar men naar keek: de natuur. De zon die iedere dag weer opkwam en weer onderging, de seizoenen die veranderden, de planten die iedere dag een stukje groter werden of afstierven. Het was niet veel meer dan een ritme, een herhaling van gebeurtenissen, dat werd aanschouwd – en dat is wat tijd in essentie ook is. Maar naarmate de tijd verstreek, werd dit ritme steeds verder ingekaderd en benoemd. Er ontstond een systeem waarin de tijd werd vastgesteld, waarin woorden, termen en maatstaven werden bedacht. Het probleem zit hem echter in dat laatste onschuldige woordje; inmiddels ervaren we het systeem de tijd waaraan we ons conformeren niet meer als iets wat ooit door onszelf geconstrueerd is.

Doorsnede van sequoia boom in het American Museum of Natural History, New York (jaartal en fotograaf onbekend)

Tijd is een prachtig iets, juist omdat we er nooit volledig grip op zullen krijgen. Het systeem van jaren, dagen, seconden, klokken en kalenders is namelijk niet wat tijd is. Zo is een seconde niet meer gebaseerd op de natuur; sinds 1967 is de duur van een seconde gebaseerd op de tijd die nodig is om in een cesium atoom 9.192.631.770 trillingen te tellen. Zelfs de tijd van een moment, waarvan we vaak denken dat het een enigszins flexibel begrip is, is vastgesteld op 90 seconden, om precies te zijn. Al deze ontwikkelingen zijn slechts een poging om vat te krijgen op het gevoel van het verstrijken van de tijd – en dat blijft iets waarin we echter steeds niet helemaal slagen. Want de klok kan zeggen dat er maar 15 minuten voorbij zijn gegaan, als we zitten te wachten in de wachtkamer van de tandarts, toch voelt het alsof er uren verstreken zijn sinds het moment dat we binnen kwamen wandelen.

Charlie Chaplin in ‘Modern Times’ (1936)

Tijd heeft ontelbaar veel verschillende kanten en het is daardoor zo veel meer dan we in eerste instantie, op dagelijkse basis, denken. Een realisatie van al die verschillende kanten kan leiden tot een breder begrip van het concept van tijd zelf, en vooral relativerend werken wat betreft onze omgang ermee. Ook kan deze realisatie ervoor zorgen dat de ‘ervaarde tijd’ meer centraal komt te staan dan de tijd van de klok. Zoals William Faulkner ooit zei: ‘De ware tijd komt pas tot leven wanneer de klokken zwijgen’.


Het volgende artikel in de serie C H R O N O T O P I A is ‘De kunst en de klok‘.

Sanne de Vries

Sanne de Vries (1992, NL) is artistiek onderzoeker en schrijver, gevestigd in Arnhem. Ze studeerde in 2015 af aan de Bachelor Fine Art van ArtEZ Arnhem, met een beeldend werk en onderzoek naar het idee van tijd. Sindsdien heeft haar onderzoek naar dit thema zich verder ontwikkeld. Dit resulteerde onder andere in een aantal beeldende werken en de artikelenserie C H R O N O T O P I A, die eerder werd gepubliceerd op Mister Motley.