Online onderwijs

geëngageerde celebrities en hun geëmancipeerde volgers

Abstract in English: Popstars increasingly speak out about societal issues on social media. This form of para-social ‘mass education’ seems to be surprisingly democratic. This essay explains how ‘celebrity educators’ Miley Cyrus and Cardi B use new digital ways of political engagement to invite their followers to develop as critical media-conscious citizens. The article argues that we should not fear for the passive, naive and impressionable young internet user: the follower has access to a world of information and can become a participant or educator if they wish.

Abstract in Dutch: Wereldsterren spreken zich via sociale media in toenemende mate uit over maatschappelijke onderwerpen. Deze vorm van para-sociale ‘massa-educatie’ blijkt verrassend democratisch. In dit essay wordt uiteengezet op welke manier celebrity-educators Miley Cyrus en Cardi B nieuwe, digitale vormen van politiek engagement inzetten om hun volgers uit te nodigen zich te ontwikkelen tot kritische, mediawijze burgers. Er wordt beargumenteerd dat we de angst voor de passieve, naïeve en beïnvloedbare jonge internetgebruiker achter ons dienen te laten; de volger heeft immers toegang tot een wereld aan informatie en kan daarmee naar eigen wens ook deelnemer dan wel educator worden.

Keywords: social media, online, internet, celebrities, education, emancipation


Internetgebruiker in gesprek met internetgebruiker, Stephanie Luka, 2021

Vicepresidentskandidaat Kamala Harris ging afgelopen oktober tijdens de verkiezingscampagne live in gesprek met popster Miley Cyrus. De uitzending vond plaats op Miley’s Instagrampagina (met 121 miljoen volgers; Kamala Harris’ achterban telt ‘slechts’ 16,5 miljoen Instagramvolgers). Het gesprek was bovenal menselijk en deed authentiek aan doordat het zo wezenlijk verschilde van de vormen van communicatie die conventioneel worden ingezet in een verkiezingscampagne, zoals speeches of publieke debatten. De interactie tussen de vrouwen voelde gelijkwaardig, bescheiden en dankbaar. Miley Cyrus en Kamala Harris bespraken een hervorming van het Amerikaanse strafrechtstelsel, het schoolsysteem en de legalisering van marihuana, maar ook de impact van de coronapandemie, de dood van Miley’s grootmoeder en de kracht van muziek. Herhaaldelijk werd genoemd hoe belangrijk het is om je stemrecht uit te oefenen.
            Was dit fake news? Symboolpolitiek of een mediaspektakel ter vervanging van de ingewikkeldheden van de werkelijke materie1? Misschien – maar mijns inziens was dit bovenal een voorbeeld van gedegen educatorschap.

Celebrities geven immers trends aan, ook in het maatschappelijk debat. In dit essay zet ik uiteen op welke manier de internetgebruiker wordt aangesproken door de celebrity-educator. Deze vorm van ‘massa-educatie’ blijkt verrassend democratisch; daarom geloof ik dat de celebrity-educator de dynamiek van maatschappelijke communicatie kan transformeren.

Het internet: eindeloos en communicatief

Het is enigszins ironisch; complottheorieën zijn nagenoeg mainstream, scepsis en achterdocht vieren hoogtij en tegelijkertijd zijn we allemaal volgers die bovendien graag gevolgd worden. Binnen de internetcultuur worden zowel stilistische als ideologische trends dan ook op grote schaal verspreid en overgenomen. In zijn boek The Selfish Gene vergelijkt evolutiebioloog Richard Dawkins de overdracht van ideologieën en andere culturele trends met de overdracht van genetisch materiaal; beide kunnen een soort evolutie doen ontstaan2. Maar wie leiden de (r)evolutie, en op welke manier?

Popsterren, acteurs en sporters hebben over het algemeen de grootste achterban op sociale media. Achter hun virtuele presence schuilen vanzelfsprekend commerciële motieven; toch nemen zij steeds vaker publiekelijk en expliciet stelling ten opzichte van maatschappelijke thema’s – wat hen niet altijd in dank wordt afgenomen. Er zijn weliswaar altijd geëngageerde artiesten geweest; velen van hen hebben zich in protestliederen uitgesproken over wereldproblematiek. De hedendaagse artiest is echter mede door sociale media niet slechts artiest, maar ook internet personality die doorgaans rechtstreeks met zijn of haar publiek communiceert over hetgeen hem of haar bezighoudt.
            Het is van belang om te erkennen dat celebrities zich op deze manier de rol van educator toe-eigenen. Daarbij moeten we dit niet alleen vanuit sociale, culturele of politieke context maar ook vanuit didactisch oogpunt leren begrijpen. We leven immers in een tijd waarin “mainstream politicians may no longer be the primary source of representative authority in many late-modern democracies”3. Bovendien bereiken celebrities een miljoenenpubliek en is er niets dat de klassieke functie van de pedagoog tegenwoordig zo goed vervult als het internet; in de klassieke oudheid liep de pedagoog met leerlingen mee van huis naar school en bleef ook daar aan hun zijde4. Het is precies dit eindeloze en communicatieve karakter van het internet dat ten grondslag ligt aan celebrity-educatorschap.

Maar hoe democratisch is deze digitale utopie werkelijk? In veel gevallen heeft het jonge publiek beperkte kennis van de context van hetgeen geëngageerde celebrities aankaarten en is er geen mogelijkheid tot (extra) uitwisseling of gesprek met de spreker. De vormen van communicatie die celebrities inzetten zijn namelijk veelal para-sociaal: “they reproduce the effect of a relationship between performer and audience despite being a predominantly one-way flow of communication”5. Door sommigen wordt dit effect als illusie afgeschreven – naar mijn mening onterecht.

De video van Kamala Harris en Miley Cyrus is twee miljoen keer bekeken. Dit is relatief veel in vergelijking met Miley’s andere IGTV video’s, al is het niet de best bekeken video op haar account – een aantal live performances (opmerkelijk genoeg voornamelijk covers van muziekgroepen die actief waren in de jaren ’80 en ‘90) hebben drie of vier miljoen views. De reacties op de video zelf, vermoedelijk voornamelijk geplaatst door Miley’s volgers, zijn zeer positief – maar weinig inhoudelijk. Een overgroot deel bestaat uit (hartjes)emojis. Een aantal fans geeft aan Miley te hebben ‘unfollowed’ omdat de ideologische verschillen te groot zijn en deze content niet is wat ze van haar willen zien. Op Twitter zijn de reacties meer uiteenlopend:

Kamala Harris went live on Instagram tonight with Miley Cyrus LOL the celebrity factor with millions of followers is all they have. Why don’t you go out there and campaign like normal politicians do?

@BaileySheaa, 23 okt. 2020

what it says: “miley cyrus is going live on instagram with kamala harris” what I see: rich musician is going live with a transphobic police officer who jailed members of the black community over marijuana charges

@witchv0mit, 23 okt. 2020

Miley’s live interview with Kamala was so awesome! I love the IG live videos because it brings more traffic to Mileys page, and shows a more personal side that locals dont always see. And its great to get a good message across! #VOTE

@SocialSmiler, 23 okt. 2020

not miley losing 10k viewers on her instagram live after announcing she’s interviewing kamala harris

@remy4real22, 23 okt. 2020

“Taking action is always in fashion.” – @MileyCyrus. Feeling so inspired after watching Miley’s IG live with Kamala Harris!

@StylishCyrus, 23 okt. 2020

Here’s a little detail that you might have missed during @mileycyrus’ Instagram live with Kamala Harris. Miley wore a silver Kamala Harris coin necklace designed by Awe Inspired ($135) I love it! Reminder: Tomorrow is Election Day! Make sure to go out & vote! (Biden/Harris)

@StylishCyrus, 2 nov. 2020
Screenshot of Instagram live session Miley Cyrus and Kamala Harris

Deze tweets illustreren dat democratie in het domein van de politieke celebrity en zijn of haar publiek een culturele en sociale activiteit is6. Bovendien wordt de para-sociale (eenrichtings)communicatie overstegen; de celebrity geeft als het ware een startschot waarop haar volgershun gedachten formuleren, op elkaar reageren en onderling in gesprek treden. Drake & Miah geven aan dat de macht van individuele celebrities in veel gevallen fragiel en vluchtig is, maar dat celebrity culture in zijn geheel een significante rol speelt in het debat over machtsrelaties en betekenisgeving in de hedendaagse mediacultuur7. Dit blijkt ook uit de reacties; het gesprek dat Cyrus en Harris ontketenden, vindt plaats op metaniveau en heeft hoofdzakelijk betrekking op de vorm van de politieke campagnevoering en communicatie. Miley laat (mogelijk per toeval, maar wel degelijk) een vorm van educatie plaatsvinden die aanzienlijk in overeenstemming is met Paulo Freire’s ideaalbeeld:

“Teachers and students (leadership and people), co-intent on reality, are both Subjects, not only in the task of unveiling that reality, and thereby coming to know it critically, but in the task of re-creating that knowledge. As they attain this knowledge of reality through common reflection and action, they discover themselves as its permanent re-creators.” 8


Ook rapper Cardi B mengt zich onverschrokken in het publieke debat. Ze uploadde een video op Instagram in reactie op de Black Lives Matter-protesten ten gevolge van de door politiegeweld omgekomen George Floyd:

“Another way for uh the people to take power –I don’t wanna make everything political, but it is what it is– is by voting. And when I say voting, I’m not only talking about the president. We can vote for mayors, we can vote for judges, and we can also vote for um DAs –district attorneys– yes, we can vote for these people for our county, we sure can. The people that are voting for these people are most likely cops, most likely rednecks; that’s why every single time that some fuckshit like this happen, it goes to their favor. Because these people have the power, DAs, these judges, these attorneys; they have the power to prosecute these cops when they do fuckshit like this. That’s why we have to vote. We have to be aware when these elections are going on. We have to be aware and um inform ourselves of these people that are in power. And you think because they’re not a senator or they not a governor or they not a president they don’t have no power, but they have power where you live at.”

De video is vier miljoen keer bekeken. Sommige van haar educatieve video’s werden ruim vijftien miljoen keer bekeken. Hoewel de communicatie ook in dit geval para-sociaal is (celebrity zendt, volgers ontvangen), is hier sprake van praxis en problem-posing education 9. Cardi B reageert en reflecteert op hetgeen zij waarneemt in de wereld, zoekt samenhang en nodigt de kijker uit om te handelen in plaats van slechts weerstand te bieden. Ze spreekt bovendien niet alleen als celebrity haar achterban toe, maar ook als gelijke: als lid van desbetreffende onderdrukte community. Ze is zoals Richard Dyer in zijn star theory omschrijft zowel extraordinary als ordinary en dit versterkt haar autoriteit richting het publiek 10.

Cardi’s vele politieke uitingen werden (ondanks haar onbehouwen taalgebruik) serieus genomen; ze interviewde in de aanloop van de presidentsverkiezingen van 2020 senator Bernie Sanders voor zijn YouTubekanaal en kandidaat Joe Biden voor ELLE Magazine. Dit wijst uit dat de mogelijkheden voor politiek engagement niet langer beperkt zijn tot het toetreden tot maatschappelijke organisaties of het deelnemen aan verkiezingen – de nieuwe generatie verenigt zich middels informele, niet-hiërarchische sociale netwerken en haar politieke activiteit zal in toenemende mate uit verschillende vormen van digitale communicatie bestaan 11.

Educatie is communicatie

De toenemende mate waarin beroemdheden zich tegenwoordig via sociale media uitspreken over politiek blijft niet onopgemerkt. Het geluid is vooral kritisch, maar we hoeven ons hierover niet noodzakelijk zorgen te maken. Zij die sceptisch zijn over het vermogen van de burger om actief betrokken te zijn bij besluitvorming, zullen hoogstwaarschijnlijk alle vormen van communicatie door mensen met aanzien onproductief achten. “Those with a more optimistic view of the capabilities of citizens, on the other hand, believe that strong democratic governance is made possible by the media ‘educating’ the citizen to facilitate discussion, deliberation and informed political choices” 12.

De komst en dynamische ontwikkeling van het internet hebben objectiviteit van haar voetstuk doen vallen en een significante nadruk op het subjectieve verhaal gelegd; zowel op de platformen voor persoonlijk gebruik als in de meer traditionele vormen van journalistiek 13. In de community/fanbase, maar ook daarbuiten, met fanatieke tegenstanders, ontstaat immers wel degelijk gesprek. Juist door het feit dat er op het internet zo’n enorme hoeveelheid (onbetrouwbare) informatie is en (jonge) internetgebruikers zich hiermee staande moeten houden, wordt geleidelijk en bijna spelenderwijs bewustwording gecreëerd van het belang van een kritische, soevereine blik. Bovendien ondervinden internetgebruikers deze realiteiten tijdens en door hun deelname, waardoor het theoretische, hypothetische ‘weten’ wordt overstegen en de kennis geworteld raakt in ervaring – waardoor praxis ontstaat.
            Sociale media faciliteren daarbij wereldontsluiting; de geëngageerde, onderwijzende celebrity vestigt de aandacht van zijn of haar publiek op de wereld die zij delen 14. Of de volger zijn of haar aandacht laat leiden, zich in de grote hoeveelheid beschikbare (aanvullende of contrasterende) informatie verdiept en het gesprek aangaat wordt hier, anders dan vaak in meer conventionele vormen van onderwijs, niet gestuurd door het feit dat dit van hem of haar verwacht wordt en bovendien beoordeeld zal worden, maar betreft voornamelijk de grootte van zijn of haar authentieke interesse en wens om een bijdrage te leveren aan het digitale publieke debat. Wat ontstaat zijn “more eclectic, fluid, issue specific and personality-bound forms of political recognition and engagement” 15

Maar waartoe leiden deze inzichten in de werkpraktijk van onze meest onbereikbare collega’s? Voor educatoren liggen allereerst kansen bij de informatiebronnen die door onze doelgroepen geraadpleegd worden: op het eerste gezicht voornamelijk YouTubevideo’s, Instagramaccounts en persoonlijke blogs. Door in te zetten op deze communicatiemiddelen kunnen we de (jongere) doelgroepen ongetwijfeld effectiever en op meer organische wijze bereiken en interactie laten plaatsvinden. Bovendien kunnen (kunst)educatoren gebruikmaken van het feit dat veel verschillende maatschappelijke onderwerpen in de internetcultuur op grote schaal (maar voor korte duur) in opspraak raken – deze ‘rages’ geven aanleiding tot verdieping in verschillende vormen. Wellicht kunnen leerlingen ons onderwijzen, zoals celebrity-educators dat doen, over de onderwerpen die hen bezighouden en de manier waarop zij en andere internetgebruikers zich ertoe verhouden. En wellicht kunnen wij hen vervolgens prikkelen met kritische vragen die ze aanzetten om beter te gaan lezen, luisteren, kijken, zoeken en schrijven – zo kan het traditionele onderwijs in dialoog treden met het internet en de leerling/student/deelnemer uitdagen en helpen informatie te doorgronden, op waarde te schatten en een bijdrage te leveren aan het discours van de digitale communities waarvan hij of zij deel uitmaakt.

Kort samengevat leert de celebrity-educator ons dat een groot platform bevorderlijk is om transformatie te bereiken, en dat het afstemmen van de taal en communicatiemiddelen op de doelgroep een absolute noodzakelijkheid is. Ergens moet educatie werkelijk ‘(para-)sociaal’ worden in de digitale zin van het woord en risico’s gaan nemen, zoals celebrity-educators hebben gedaan. Maar in de eerste plaats moeten educatoren de angst voor de passieve, naïeve en beïnvloedbare jonge internetgebruiker achter zich laten. De volger heeft toegang tot een wereld aan informatie en kan daarmee naar eigen wens ook deelnemer dan wel educator worden – dit is de digitale evolutie.

Stephanie Luka
Stephanie Luka heeft een universitaire achtergrond in filmwetenschappen en schrijft, maakt, leest en filosofeert graag over beeldtaal en metaforen. Als student aan de Master Kunsteducatie verdiept ze zich in filmeducatie, emancipatie en online content. Daarnaast werkt ze als producent bij IDFA (International Documentary Film Festival Amsterdam) aan de ontwikkeling en uitvoering van het scholierenprogramma. Meer informatie over haar werk vind je op LinkedIn en Instagram (@stephanieluka).
Bibliography

Bibliografie

  • Corner, J. and Pels, D. (2003) ‘Introduction: The restyling of politics’, in J. Corner and D. Pels (eds),
    The Media and the Restyling of Politics (London: Sage).
  • Dawkins, R. (2006). The Selfish Gene. Oxford University Press.
  • Drake, P., & Miah, A. (2010). The Cultural Politics of Celebrity. Cultural Politics: an International Journal, 6(1), 49–64. https://doi.org/10.2752/175174310×12549254318746
  • Dyer, R., McDonald, P., & British Film Institute. (1998). Stars. Bloomsbury Academic.
  • Foucault, M. (1982). The Subject and Power. Critical Inquiry, 8(4), 777–795.
    http://www.jstor.org/stable/1343197
  • Freire, P. (1972). Pedagogy of the Oppressed. Adfo Books.
  • Kellner, D. (2009). Media Spectacle and the 2008 Presidential Election. Cultural Studies ↔ Critical Methodologies, 9(6), 707–716. https://doi.org/10.1177/1532708609347994
  • Loader, B. D., Vromen, A., & Xenos, M. A. (2015). Performing for the young networked citizen? Celebrity politics, social networking and the political engagement of young people. Media, Culture & Society, 38(3), 400–419. https://doi.org/10.1177/0163443715608261
  • Masschelein, J. & Simons, M. (2013). Het atelier als autonome pedagogische plek. Autonomie als waarde, 49–71.
  • Wheeler, M. (2012). The Democratic Worth of Celebrity Politics in an Era of Late Modernity. The British Journal of Politics and International Relations, 14(3), 407–422. https://doi.org/10.1111/j.1467-856x.2011.00487

 

References

(Kellner, 2009)

(1976)

(Loader et al, 2015)

(Masschelein & Simons, 2013)

(Drake & Miah 2010)

(Loader et al, 2015)

(2010)

(Freire, 1972)

(Freire, 1972)

(1979)

(Loader et al, 2015)

(Loader et al, 2015)

(Wheeler, 2012)

(Masschelein & Simons, 2013)

(Corner & Pels, 2003)